Boekbespreking
Rolf Roos (red.), 2009: Duinen en mensen Kennemerland.
Uitgave Stichting Natuurmedia in samenwerking met PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland.
ISBN 9789080815834, genaaid gebonden, kleur, 224 pagina's, 31,5 bij 23,5 cm, € 29,95. Te bestellen bij de boekhandel, bezoekerscentra en via www.duinenenmensen.nl
Boeken over natuur en landschap verschijnen bij de vleet. Het meeste is nauwelijks de moeite waard en verdwijnt daarom in korte tijd naar de papierversnipperaar of, als het mee zit, naar de schappen van De Slegte. Duinen en mensen is echter een ander lot beschoren, dat zie je meteen na vluchtig doorbladeren. Een rijk geïllustreerd boek over de geschiedenis, het landschap, de mens en de natuur in de kuststrook van zandbanken en duinen tussen Vogelenzang en Petten. Historische kaarten, dwarsdoorsneden van de ondergrond, profielkuilen, foto's van planten en dieren, oude prenten, grafieken, tijdsbalken: het ziet er allemaal even verzorgd uit. Minstens zo belangrijk is dat deze illustraties de nieuwsgierigheid wekken en zo uitnodigen tot het lezen van de begeleidende tekst. Het duinlandschap is zeer dynamisch en zag er bijvoorbeeld een eeuw geleden heel anders uit zag dan tegenwoordig: opener, met nauwelijks bos en overal 'blinkerts' (stuivend zand). Het boek maakt dit duidelijk door foto's, tekeningen, schilderijen en kaarten van vroeger en nu naast elkaar te zetten. Van veel locaties zijn bovendien panoramafoto's in de verschillende seizoenen opgenomen. Zulke fotoseries maken je bewust dat het landschap ook binnen een jaar enorm varieert.
Duinen en mensen kan op twee manieren gelezen worden. Allereerst zoals gebruikelijk, van voren naar achteren. Naast een prettig bescheiden inleiding en epiloog bestaat het uit drie hoofdstukken van ongeveer gelijke grootte: 'Historie en gebruik', 'Natuur en natuurbeheer' en 'Kennemerland van zuid naar noord'. Dit laatste hoofdstuk verschaft specifieke informatie over 22 gebieden, zoals Elswout en de Kennemerduinen. Handig, voor wie zich wil informeren voor of na een uitstapje naar een gebied.
Een tweede manier om te lezen is al grasduinend, en daar nodigt het boek ten volle toe uit. Gelokt door de illustraties of een paragraaftitel (Zandvoort aardappeldorp, Het zoetwaterparadijs, De vloek van Kennemerland, etc.) begin je te lezen en blijf je lezen, omdat het zo goed is geschreven en omdat het interessant is wat er staat. Kennemerland is al meer dan 5000 jaar bewoond en in de vroege Middeleeuwen wemelde het er van de Friezen. In de 16e eeuw vingen duinmeijers konijnen met zogenaamde pijpen en daar komt het spreekwoord 'de pijp uitgaan' vandaan. Op stroperij stond een boete van tien pond en het verlies van het rechteroog; recidivisten verspeelden ook het linkeroog. De eerste directeur van de Kennemerduinen introduceerde de zoneringsgedachte in Nederland ('natuurbescherming zonder prikkeldraad'): mensen naar een speelvijver lokken en als ze verder het gebied in willen moeten ze op de paden blijven. Aldra ontstonden er allerlei sluiproutes en werd het overal zo druk dat een kwetsbare vogel als de Wulp het hazenpad koos. Natuurvorsers die kritiek leverden verloren hun onderzoeksvergunning. Trouwe vrienden van de directeur echter, mochten met de auto door de duinen crossen en verder zette hij reeën uit om die vervolgens te kunnen neerknallen. Kijk, dat zijn nu mooie verhalen voor de mensen.
Teksten over bloemetjes, bijtjes en vogeltjes, ik vind ze dikwijls slaapverwekkend. Dat komt doordat het vaak niet meer is dan een opsomming, soms leutig verpakt, van wat er allemaal te zien is. In Duinen en mensen wordt echter het verhaal achter de soorten verteld: waarom planten alleen op specifieke plekken groeien, hoe konijnen bepaalde plantensoorten bevorderen, waardoor de vergrassing toeneemt, etc. Echte ecologie dus, veel boeiender dan het tellen van knopen.
Als iets dit boek wel duidelijk maakt, dan is het de enorme menselijke invloed op de duinstreek. Van de eerste bewoners, de landbouw, het afgraven van duinzand tot de bebossing en de waterwinning in de vorige eeuw en de explosief stijgende recreatiedruk in deze eeuw (Nationaal Park Zuid-Kennemerland: jaarlijks 500 bezoekers per hectare). De waterwinning heeft veel schade aangericht aan de natuur. Daar kunnen we tegenwoordig verontwaardigd over doen, maar de winning van het voortreffelijke duinwater droeg wel bij tot de gezondheid van de bevolking, onder andere door het vermijden van besmettelijke ziekten als cholera. Een gunstige bijkomstigheid is bovendien dat onze duinen dankzij de bestemming als waterwingebied, nu niet volgebouwd zijn met vakantiewoningen, gokpaleizen en torenflats, zoals bij onze zuiderburen. Gelukkig kan en wordt de waterhuishouding van de duinen de laatste jaren weer drastisch hersteld, dankzij het sluiten van pompen en betere wintechnieken (infiltratie van voorgezuiverd rivierwater). Dit leidt tot de massale terugkeer van Parnassia, Moeraswespenorchis en andere heerlijkheden, maar ook tot geklaag van miljonairs die hun villakelder aan de binnenduinrand onder water zien lopen.
Al met als is dit een met liefde en veel plezier gemaakt boek dat iedere duinliefhebber zal willen aanschaffen.
Flip Witte, KWR Watercycle Research Institute
